İlginizi Çekebilir
  1. Ana Sayfa
  2. Bilim
  3. Deprem Nedir | Nasıl Olur? | Sismometre Nedir?

Deprem Nedir | Nasıl Olur? | Sismometre Nedir?

deprem nedir nasil olur

Deprem, yer sarsıntısı ya da zelzele ismi ile de anılmaktadır. Yerkabuğunda beklenmeyen bir anda enerjinin ortaya çıkması ve bununla beraber oluşan sismik dalgalanmaların yeryüzünü sarsması durumu deprem olarak adlandırılmaktadır. Çoğunlukla fay hatlarının hareket etmesi ile depremler oluşmaktadır. Ölçümü sismograf ile yapılmaktadır.
Büyüklüğü ise Richter ölçeği ile ölçülmektedir.

Çoğunlukla 3 ve altı büyüklükteki depremler hissedilmiyorken 7 ve üzeri büyüklüğe sahip olan depremlerin can ve mal kayıplarına neden olabilecek etkileri bulunmaktadır. Depremin derinliği, yıkım kuvvetini etkilemektedir. Yeryüzüne yakın noktalarda meydana gelen depremlerin yıkıcı etkileri daha fazladır. Güçlü depremler tsunami, toprak kayması ve volkanik aktivitelere sebep olabilmektedirler.

Depremin Tanımı Nedir?

Depremin anlamına bakıldığında; yerkabuğundaki kırılmaların ortaya çıkardığı titreşimlerin dalgalar halinde yayılarak yer yüzeyini sarsması deprem olarak isimlendirilmektedir. Depremin nasıl oluştuğu, yeryuvalarında deprem dalgalarının nasıl yayıldığı, kayıtların nasıl değerlendirildiği gibi deprem ile ilgili konuları ise sismoloji incelemektedir. Büyüklüğü ise moment magnitüd ölçeğidir. Sarsıntının şiddetinin ölçülebilmesi için ise Mercalli şiddet ölçeği kullanılmaktadır.

Sismometrenin İşlevi Nedir?

Sismograf Sismometre
Deprem, rasathane tarafından sismometre (sismograf) ile ölçülür.

Sismometre, yer hareketlerinin devamlı kayıt edilmesini sağlayan bir sismik kayıt cihazıdır. Depremin büyüklüğü, süresi, merkezi ve ne zaman gerçekleştiği kayıt edilerek merkezlere bildirilmektedir. Aygıt titreşimleri ve sismik dalgalar öze kağıtlara geçirilmektedir. Kullanışlı ve basit çalışma özelliği ile depremin büyüklüğünün kolay bir şekilde ölçülmesini sağlamaktadır. Ülkemizde, deprem ölçümü ile ilgili olarak Kandilli Rasathanesi ve AFAD görev yapmaktadır.

Tarihte Deprem Oluşumu Nelere Bağlanmıştır?

Geçmişte öne sürülen deprem oluşum sebeplerine bakıldığında şöyledir:

  • Orta Çağ öncesinde Yunan filozof Anaxagoras, dünyanın oyuklarındaki hava boşlukları sebebi ile depremin oluştuğu öne sürmüştür. 5’inci yüzyıldan 14’üncü yüzyıla kadar olan depremler için geçerli sayılan bir yorumdur.
  • Milattan önce 625-547 senelerinde ise; yeryüzü ve su arasındaki gerilimin depreme sebebiyet verdiği Thales tarafından öne sürülmüştür.
  • Miletli Anajsimenes, depremin oluşum nedeni olarak eğimli araziler ya da kurak ve yaş olma durumu sarsıntının oluşum nedeni olarak görülmüştür.
  • Demokritos’a göre depremlerin oluşma sebepleri su olmaktadır.
  • Gaius Plinius Secundus ise, depremlerin yeraltı fırtınaları olduğunu düşünmektedir.

Gerçekte Deprem Nasıl Oluşur?

Deprem oluşumu, yerkabuğundaki fay hatlarında kırıklar oluşması sonucunda meydana gelmektedir. Sıkışma, gerilme ya da bükülme açısından değerlendirildiğinde; yüksek basınca bağlı olarak kırılabilmektedir. Gerilme levhaları kademeli olarak hareket ettiklerinde yerkabuğunun farklı noktalarında fay kırıkları oluşabilmektedir. Kayalık alandaki gerilmenin ani hareket ile zayıf noktasından kırılması ve sonrasında yeni bir fay hattının oluşması ya da mevcut fay üzerinden kayması durumu yaşanabilmektedir.

Her iki durum için de gerilmenin boşalması adına enerji açığa çıkmakta ve bu enerjinin oluşturduğu titreşim de depremin meydana gelmesine neden olabilmektedir. Depremin oluşmasında etkisi olan kayalarda kırılmanın başladığı zayıf noktaya deprem odağı ismi verilmektedir. Bu noktanın üzerine denk gelen alana ise merkez üssü ismi verilmektedir.

Deprem Neden Oluşur?

Depremin oluşma nedeni, yerkabuğunu oluşturan levhaların birbirlerini itmeleridir. Bu olayın yaşandığı zonlar ise deprem bölgelerinin oluşmasına neden olmaktadır. Sürtünme kuvveti ise levhalar arasındaki sürtünme kuvvetine engel olan durumlardan biridir. Sürtünme kuvveti aşıldığında levha hareket etmektedir. Bu hareket kısa süre içerisinde gerçekleşmekte ve uzaklara kadar yayılabilecek dalgalara sahip olmaktadır. Oluşan dalgalar depremin oluş yönünden uzaklaştıkça enerjisi de düşmekte ve bu şekilde yayılmaktadır.

Deprem Nasıl Oluşur?

Depremin Nerede Oluşacağı Önceden Tahmin Edilebilir Mi?

Deprem olacak yerin önceden bilinmesi, jeologların yeraltı ölçümleri ile mümkün olabilmektedir. Enerji birikimine göre depremin nerede olabileceği hakkında tahminler yapılabilmektedir. Ancak depremin ne zaman olacağı ile ilgili net bir bilgi verilememektedir.

Doğal Depremler Nelerdir?

Doğal deprem türleri aşağıda açıklanmıştır:

  • Deprem kırık türleri: Eğim atımlı ters kırık, eğim atımlı normal kırık ve doğrultu atımlı kırık olmak üzere üç çeşidi bulunmaktadır. Yeryüzünde meydana gelen depremlerin en fazla rastlanan türleri eğim atımlı ve doğrultu atımlı faylardaki kırıklardan dolayı oluşmaktadır.
  • Artçı depremler: Ana depremden sonra oluşan sarsıntılara verilen isimdir. Ana şokun meydana geldiği merkezde hissedilen ve ana depreme göre daha az büyüklüğe sahip olan depremdir. Artçı sarsıntının ana depremden daha şiddetli olması durumunda; ana şok olarak bilinen depremin ana deprem olmadığı sonucu çıkartılmalıdır.
  • Çöküntü depremler: Yerin belirli derinliklerinde bulunan kaya tuzu, gips gibi kolay eriyen katmanların zaman içerisinde erimesi sonucunda meydana gelen boşlukların çökmesine çöküntü deprem ismi verilmektedir.
  • Deprem fırtınası: Belirli bir bölgede yaşanan depremler dizisine verilen isimdir. Artçı sarsıntılardan farkı, tek bir depreme bağlı meydana gelmemeleridir. Ana depremden daha yüksek şiddette artçı sarsıntılar deprem fırtınasında görülebilmektedir. Tarihte 2004 senesinde Yellowstone Milli Parkı’ndaki sismik aktiviteler, deprem fırtınasına örnek gösterilebilmektedir.

Yapay Deprem Nedir?

Yapay depremler, oluşum sebebi tektonik tabakalar değil de insanlar olan depremlerdir. Yapay depremler arasında en bilineni 2008 senesinde Çin’in Sichuan kentinde baraj çökmesi sonucunda oluşan depremdir. Bu deprem sonrasında 69.227 kişi hayatını kaybetmiştir. Yapay depremin meydana gelebileceği durumlar aşağıda örneklendirilmiştir:

  • Büyük baraj inşaatlarında meydana gelen kazalar sonucunda yapay deprem oluşabilmektedir.
  • Köprü inşaları yapay depremlere yol açabilmektedir.
  • Toprağın delinmesi ile yapay depremler meydana gelebilmektedir.
  • Kömür madeni kazaları yapay depremlere neden olabilmektedir.
  • Petrol kuyuları açılırken yapay depremler yaratılabilmektedir.

Deprem Öncesinde Bina İçin Alınabilecek Önlemler Nelerdir?

Binanın depremden korunması için yapılabilecekler şunlardır:

  • Yerleşim bölgelerinin yer yapısının dikkate alınarak belirlenmesi gerekmektedir. Kaygan ve ovalık olan bölgelerin iskana açılmaması konusunda özenli olunmalıdır. Gevşek toprağa meyilli arazilere bina yapmamaya özem gösterilmelidir.
  • Yapı Tekniğine ve İnşaat Yönetmeliğine uygun olarak depreme dayanıklı binalar inşa edilmelidir.
  • İmar planı kapsamında konutlara ayrılmış olan yerler haricinde bir yere bina yapmamaya önem verilmelidir.
  • Dik boğaz ve vadilere bina yapılmaması gerekmektedir.
  • Çok kar yağan ve çığ tehlikesi ile karşı karşıya olan alanlara ev yapılmamalıdır.
  • Binaların dayanıklılıklarını arttıracak çalışmalar gerçekleştirilmelidir.
  • Her ihtimale karşı konutların deprem sigortaları (DASK – Doğal Afet Sigortaları Kurumu) olmalıdır.
Bina Güçlendirme
Eski yapıları tamamen yıkmadan güvenli hale getirmenin en iyi yolu bina güçlendirmedir.

Bölgedeki yapı stoğu (tıpkı İstanbul’daki gibi) hazır ve eski ise, tamamen yıkıp yakmak yerine, bina güçlendirme de uygulanabilecek çözümlerden biridir. Bina güçlendirme hem daha ucuz, hem daha kısa süren bir işlemdir. Bina güçlendirmenin ucuz ve daha kısa sürüyor olması sizi aldatmasın, doğru uygulandığında, çok eski bir binayı dahi sanki yeni inşa edilmiş bir bina kadar sağlam hale getirmek mümkündür. Burada önemli olan, güçlendirme maliyetinin, binanın yeniden yapım maliyetinin kabaca %50’sini aşmamasıdır, yoksa yeniden yapmak daha mantıklı kabul edilir.

Depremi En Az Hasarla Atlatabilmek İçin Ev İçerisinde Alınması Gereken Önlemler Nelerdir?

Eşyalardan kaynaklı deprem hasarını önlemek için deprem öncesi yapılması gerekenler:

  • Dolap üzerlerine konulan eşya ve büro malzemelerinin plastik tutucu malzeme ya da yapıştırıcılar ile malzemeler sabitlenmelidir.
  • Soba gibi ısıtıcıların sağlam malzemeler ile bir noktaya sabitlenmesi gerekmektedir.
  • Dolaplar ve diğer devrilebilecek eşyalar birbirlerine ya da duvara sabitlenerek çarpma etkisinden doğacak hasarlar azaltılmalıdır. Ayrıca eşya ile duvar arasında boşluk var ise, bu boşluğun dolgu malzemesi ile kapatılması önerilmektedir.
  • Deprem Öncesi Yapılması Gerekenler

  • Tavana ya da duvarın yüksekte kalan bir bölümüne asılacak olan avize, klima gibi eşyaların ağırlıkları taşınacak şekilde asıldığından emin olunmalıdır.
  • Dolapların içerisine ağır eşyalar konmuş ise, mekanik kilitler ile dolap kapaklarının olası depremlerde açılması önlenmelidir.
  • Tezgah üzerine kayabilecek eşyalar konmuş ise, bu eşyaların altına metal profil koyarak kaymaması sağlanabilmektedir.
  • Zehirli, patlayıcı ya da yanıcı madde var ise, kırılmayacak şekilde sabitlenerek fark edilebilmeleri için de fosforlu etiket yapıştırılmalıdır.
  • Raflarda bulunan küçük nesnelerin ve şişelerin birbirlerine çarpmalarının ya da devrilmelerinin engellenebilmesi için elastik bant ya da tel ile önlem alınabilmektedir.
  • Gaz vanası ve elektrik sigortalarının otomatik olması; yangın sonrasında gaz kaçağı ya da yangın gibi durumların yaşanmasını engelleyebilmektedir.
  • Sarsıntı anında binadan acil bir şekilde çıkmak için kullanılacak olan yol üzerindeki tehlike ve engellerin kaldırılması gerekmektedir.
  • Acil çıkış kapılarının kilitli olmaması, ışıklandırmalarının bulunması ve dışa doğru açılıyor olması tavsiye edilmektedir.
  • Pencere ya da devrilebilecek ağır dolapların yanına yataklar konmamalıdır. Ayrıca yatağın yakınında ağır bir raf olmamalıdır.
  • Ev ya da iş yeri fark etmeksizin afete hazırlık planı yapılmalıdır ve bu plan kapsamında altı aylık periyotlarda tatbikat yaparak olası depreme hazırlanılmalıdır.
  • Deprem sonrasında aile bireyleri veya yakınlar ile nasıl iletişim kurulabileceği önceden kararlaştırılmalı, buluşma yeri belirlenmelidir.
  • Binaların özelliklerine ve büyüklüklerine göre bir yangın söndürme cihazı bulundurulması, deprem sonrasında çıkabilecek yangınlara erken müdahale edebilmeyi sağlamaktadır.

Deprem Esnasında Saklanılabilecek Yerler Nelerdir?

Deprem olurken saklanılabilecek güvenli yerler aşağıdaki gibidir:

  • Çok yüksek olmayan ve sabit olan dolap, koltuk, çekyat, masa gibi ahşap eşyaların yanında çök-kapan-tutun pozisyonunda durulabilmektedir. Ahşap eşya tercih edilmesinin sebebi ise, beton parçasının kişinin üzerine gelmesini engelleme ihtimalinin daha yüksek olmasıdır.
  • Çerçeve, pencere ya da kapı bulunmayan düz bir duvarın önünde cenin pozisyonunda depremin durması beklenmelidir. Mobilyanın, kolonun ya da kirişin olmadığı alanlarda depremden korunmak için uygulanmalıdır.

Deprem Anında Saklanılmaması Gereken Yerler Nerelerdir?

Deprem anında tehlikeli yerler aşağıda verilmiştir:

  • Kolon, kiriş, kapı altı veya yakını deprem anında tehlikelidir.
  • Kesici eşya, bardak, tabak gibi zarar verebilecek eşyaların ya da devrilme riski olan beyaz eşyaların olduğu mutfak bölgesi deprem esnasında tehlikelidir. Beyaz eşyalar düşen beton yığınının altında kolaylıkla ezilebildiği için deprem sırasında çevresinde saklanan kişiye de zarar vermektedir.
  • Banyo gibi fayanslı alanlarda saklanılmamalıdır. Bunun sebebi ise deprem esnasında fayansların çok kolay patlaması ve patladıklarında oldukça keskin olmalarıdır. Ek olarak banyolardaki çamaşır suyu, kezzap gibi kimyasal maddeler de tehlikeli gaz haline gelebilmektedir.
  • Deprem olurken ilk çöken yerler merdivenler oldukları için o esnada evden çıkmaya çalışmak, zarar görülmesine neden olabilmektedir.

Deprem Çantalarında Mutlaka Olması Gerekenler Nelerdir?

Deprem çantalarında bulunması gerekenler, acil ihtiyaçlar ve lazım olabilecek belgeler olmaktadır. Kolay ulaşılabilecek bir alanda, her daim hazır şekilde bekletilmelidir. İçerisindeki ürünlerin son kullanma tarihlerinin geçmemesine özen gösterilmelidir. Deprem çantalarında olması gerekenler aşağıda sıralanmıştır:

Deprem Çantası

  • Taze su bulunmalıdır.
  • Gofret, kuruyemiş, konserve, bisküvi gibi kısa sürede ve kolay şekilde bozulmayan gıdalar çantaya eklenmelidir. Gıdaların bozulma zamanları yaklaştığında, tüketilip yerlerine yenisi konmaktadır.
  • İlk yardım seti olmalıdır.
  • Düzenli olarak kullanılan ilaçların ve prospektüslerinin deprem çantasında olması gerekmektedir.
  • Tuvalet kağıdı, hijyenik ped, ıslak mendil, sabun, dezenfektan jel, diş fırçası ve diş macunu gibi hijyen malzemeleri bulundurulmalıdır.
  • Bebeği olan bireylerin mama, bebek bezi, biberon, yedek giysi gibi eşyaları deprem çantasında bulundurmaları tavsiye edilmektedir.
  • Ruhsat, kimlik belgesi, sigorta poliçesi, banka hesap cüzdanı, pasaport gibi önemli belgeler çantada bulundurulmalıdır.
  • Her ihtimale karşı nakit para deprem çantalarına konmalıdır.
  • Acil durumlarda ulaşmak istenen yakınların telefon numaraları bulundurulmalıdır.
  • Aile ve yakınlara ait güncel bir fotoğraf çantada bulunmalıdır.
  • Değerli ev eşyalarının envanteri yer almalıdır.
  • Pilli radyo ve her ihtimale karşı yedek pilleri çantada olmalıdır.
  • Yedek pilleri de dahil olmak üzere çantada el feneri olmalıdır.
  • Battaniye, kibrit ve çakmak bulundurulmalıdır.
  • Deprem çantasının bir köşesine kalem ve kağıt konmalıdır.
  • Deprem çantasında düdük bulundurulmalıdır.

Deprem Sonrası Yıkıntı Altında Kalanlar Ne Yapmalıdır?

Depremde enkaz altında kalanların yapmaları gerekenler şu şekildedir:

  • Panik yapmadan mevcut durumlarını kontrol etmeye çalışmalıdırlar.
  • Hareket kabiliyetleri kısıtlanmış şekilde enkaz altındalarsa, çıkmak için kendilerini zorlayacak ve hayatlarını riske atacak hareketlerden kaçınmalıdırlar. Kurtarma ekiplerini beklemelidirler.
  • Enkaz altında ne kadar süre geçirileceği kesin olmadığı için enerjinin tasarruflu harcanması gerekmektedir.
  • El ve ayaklarını kullanabilenlerin arama kurtarma ekiplerine ya da çevredeki insanlara yerlerini belli edebilmeleri için su, kalorifer, gaz tesisatları ve zemine vurarak ses çıkarmaları tavsiye edilmektedir.
  • Sesini duyurabilecek durumda olanlar, enerjilerini kontrollü kullanarak arama kurtarma ekiplerine seslenmelidirler.

Depremin Ciddi Sonuçları Nelerdir?

Depremin sonuçları aşağıda belirtilmiştir:

  • Sallantı ve yeryüzü çatlaması ile beraber binalar ve dikili yapılar zarar görebilmektedir. Yaşanan depremin yol açtıklarının ciddiyeti ise, Richter ölçeğine göre depremin büyüklüğü doğrultusunda belirlenmektedir. Zemin hızlanması ile yer sarsıntısı ölçümü yapılmakta ve amplifikasyon olup olmadığına bakılmaktadır. Yer çatlakları, baraj, köprü, nükleer tesis gibi yapılar için tehlike oluşturan bir sonuçtur.
  • Depremlerin ardından heyelan ve çığ oluşabilmektedir. Deprem sonrasında devamlı artçı olmaya devam etmesi ile beraber kıyıya vuran dalgalar ve oluşan orman yangınları heyelanlara sebebiyet verebilmektedir.
  • Deprem sonrasında elektrik hatlarının ve faz borularının hasar alması ile beraber yangınlar görülebilmektedir. Ayrıca su borularında da hasar olması halinde, depreme müdahale etmek daha zor olabilmekte ve uzun sürebilmektedir. 1906 senesinde San Francisco’da deprem sonrasında durdurulamayan bir yangının çıkmasının nedeni de budur.
  • Deprem olduktan sonra suya doymuş tanecikli yapılar eskisi kadar sıkı olmamaktadırlar. Sıvı geçişinin olması ile beraber, binalarda ya da köprülerde çökmeler olabilmektedir. Bu duruma 1964 senesindeki Alaska Depremi örnek olarak gösterilebilmektedir. Toprağın sıvılaşması sonucunda birçok yapının çöktüğü bir depremdir.
  • Okyanus veya denizlerin tabanında oluşup depreme bağlı olarak taban çökmesi sonucunda tsunami meydana gelmektedir. Bu çökme ve zemin kaymaları sonucunda denizde bir enerji açığa çıkmaktadır ve uzun periyotlu deniz dalgası olarak da tabir edilebilmektedir. 7.5 ve üzerinde büyüklüğe sahip olan depremlerin tsunami oluşturma riskleri daha fazla olmaktadır.
  • Tsunami Nedir?

  • Nehir ve göllerin kapasitelerinden fazla su taşımaları ile beraber deprem esnasında baraj yıkılması ya da hasar görmesi gibi durumlar ortaya çıkabilmektedir.
  • Depremlerin oluşturdukları gelgit kuvveti de depremin sonuçları arasındadır.
  • Hastalık, temel ihtiyaç eksikliği, hayat kaybı, mülke zarar, köprü ve yollarda hasar gibi durumların gerçekleşmesine neden olabilmektedir.

Deprem İçin Ölçüm Yöntemleri Nelerdir?

Depremin gücünün ölçümü için iki seçenek bulunmaktadır. Depremin şiddeti ve büyüklüğü ile beraber depremin gücü belirlenebilmektedir. Depremin yarattığını etkinin yeryüzüne nasıl yansıdığı depremin şiddeti ile bulunulabilmektedir. Deprem sırasında ortaya çıkan enerjinin ölçümüne ise, deprem büyüklüğü ismi verilmektedir. Deprem büyüklüğünün ölçülebilmesi için merkez üssüne yerleştirilen sismometreden alınan ölçümler ile hesaplama yapılmalıdır. Richter ölçeği, depremin büyüklüğünü belirtmektedir.

Yeryüzünde Ölçülmüş En Büyük Depremler Nelerdir?

En büyük deprem; 22 Mayıs 1960 tarihinde Şili’nin Valdivia bölgesinde olan 9.5 büyüklüğündeki depremdir. Enerji boşalımına göre bir sonraki depreme bakıldığında ise; 9.2 büyüklüğü ile 27 Mart 1964 tarihinde Alaska’da olduğu görülmektedir. Bu zamana kadar ölçülmüş olan en büyük depremler, 8.5 ve üzeri büyüklüğe sahip olan depremlerdir. En büyük deprem başta olmak üzere büyük depremler çok sayıda can ve mal kaybına da yol açmıştır. 2004 senesinde Hint Okyanusu’nda gerçekleşen deprem gibi güçlü depremler olduğunda okyanus kıyısında bulunan yerler de bundan ciddi zarar görmektedir. Deprem sonrasında tsunami meydana gelmesi halinde, kilometrelerce uzaklıktaki bir bölge bile bu depremden etkilenebilmektedir.

Yorum Yap

Yorum Yap