1. Ana Sayfa
  2. Bilim
  3. Öncü Deprem ve Artçı Deprem Nedir? İstanbul Depremi Ne Zaman Olacak?

Öncü Deprem ve Artçı Deprem Nedir? İstanbul Depremi Ne Zaman Olacak?

oncu deprem silivri depremi

Büyük İstanbul Depremi‘ni beklediğimiz bu dönemde, ne zaman Marmara Denizi‘nde küçük bir deprem olsa hemen telaşlanıp “acaba öncü deprem mi?” ya da “acaba
İstanbul depremini tetikler mi?” diye düşünüyoruz. Benzer şekilde, herhangi bir bölgedeki artçı deprem etkinliğini de, büyük bir depremin habercisi olarak düşünüyoruz. Bu yazıda, öncü deprem ve artçı deprem kavramlarını eksiksiz bir şekilde öğrenecek, tarihteki örneklerle deprem aktivitesini yorumlamayı öğreneceksiniz.

İstanbul’da Silivri açıklarında 26 Eylül 2019 tarihinde gerçekleşen  5,8 büyüklüğündeki deprem , 17 Ağustos 1999 tarihindeki Gölcük Depremi’nden sonra bize en güçlü uyarılardan biri oldu ve depremi yeniden hatırlattı. Bu tarihten sonra olan depremlerin ardından hemen öncü olup olmadığını düşünmeye başladı. Bu nedenle, öncelikle öncü deprem kavramından başlayacağım.

Öncü Deprem Nedir? Nasıl Olur?

Öncü deprem, büyük bir depremden haftalar öncesinden başlayarak, birkaç dakika öncesine kadar olabilen, genellikle aynı fay hattı üzerinde olan küçük deprem veya depremciklerdir. Bu depremler, bir tane de olabilir, birden fazla da. Bazen bir deprem fırtınası şeklinde irili ufaklı birçok küçük depremin ardından büyük bir deprem gelir. Bazen de hiçbir şey olmadan bu etkinlik sönümlenebilir.

Öncü depremler, büyük depremi tetiklemekten çok, onun habercisi niteliğindedir. Özellikle Marmara Denizi gibi Kuzey Anadolu Fay Hattı’na bağlı birden fazla  kilitli fay  bulunan bölgelerde, öncü depremler çok dikkatli bir şekilde izlenmektedir. Örneğin, 26 Eylül 2019’daki 5,8 büyüklüğündeki depremden iki gün önce, 24 Eylül 2019’da aynı bölgede 4,7 büyüklüğünde bir deprem gerçekleşmişti ve ardından başlayan etkinlik, 5,8 ile zirveye çıkıp sonra azalmıştı.

ABD’de yapılan bir araştırmaya göre, büyük depremlerin %50’sinden önce öncü depremler oluyor. Ancak, bunun hangi depremlerden önce olduğu konusunda kesin bilgi yok.

Öncü Depremleri Tespit Etmek

Günümüzde, bir depremin öncü olup olmadığını anlayabilecek bir teknoloji maalesef henüz geliştirilmedi. Bir depremin öncü olup olmadığını ardından gelecek büyük veya yıkıcı depremle anlayabiliyoruz. Eğer ardından böyle bir deprem gelmezse, öncü değildir diyebiliyoruz.

Ardından büyük deprem gelmeyen birkaç depreme bakalım. Balıkesir’de 18 Mart 1993 tarihinde geceden 2,6, 2,7 ve 3,6 gibi küçük depremcikler oluyor. Sabah 09:19’da 4.0 büyüklüğünde bir deprem oluyor. Sonra yarım saat içinde 4,0 ve 4,3 büyüklüğünde iki deprem daha oluyor. Bu depremlerin ardından birçok artçı deprem oldu. Ancak, sönümlendiler ve ardından yıkıcı bir deprem gelmedi.

Benzer şekilde, 5 Şubat 2017 günü akşam 20:44’de Çanakkale’nin Ayvacık ilçesinde 2,2 büyüklüğündeki depremle başlayan bir deprem fırtınası gerçekleşti. 6 Şubat sabahı 5,5, aynı gün öğleden sonra 5,3 ve sonrasında küçük ve orta büyüklükte yüzlerce depremle devam etti. Bu depremlerin ardından büyük deprem geleceği söylentisi yayılsa da, başladığı gibi küçük depremlerle sönümlendi.

Öncü Deprem İstanbul Depremi
İstanbul Depremi öncü deprem ile haber verecek mi?

Tarihten Öncü Deprem Örnekleri

Bu tabloda, bazı tarihsel depremlerde, öncü depremin ve ardından gelen ana depremin tarih, yer ve büyüklük bilgilerini bulabilirsiniz:

Öncü Deprem Ana Deprem
Tarih – Yer Büyüklük Tarih Büyüklük
21 Kasım 1939 – Erzincan 5,6 27 Aralık 1939 7,9
21 Mayıs 1960 – Şili 7,9 22 Mayıs 1960 9,5
2 Kasım 2002 – Endonezya 7,3 26 Aralık 2004 9,1
9 Mart 2011 – Japonya 7,3 11 Mart 2011 9,1
16 Mart 2014 – Şili 6,7 1 Nisan 2014 8,4
4 Temmuz 2019 – ABD 6,4 5 Temmuz 2019 7,1
27 Aralık 2019 – Elazığ 5,1 24 Ocak 2020 6,8

Uzmanlar Ne Diyor?

Kuzey Anadolu Fay Hattı konusunda uzman isimlerden Prof. Dr. Naci Görür, Marmara Denizi’nde kilitli bir fayın bulunduğunu, artık kırılma zamanının geldiğini ve gerçekleşen küçük depremlerin birer işaret sayılması gerektiğini söylüyor. Aynı şekilde İTÜ’den Prof. Dr. Cenk Yaltırak da, Marmara Denizi’nde 4 farklı fay segmentinde 7’nin üzerinde deprem beklediklerini söyleyerek, önlem alınması gerektiğini vurguluyor. Konuyla ilgili, İstanbul Depremi Ne Zaman Olacak? başlıklı yazımızı okumanızı da mutlaka tavsiye ediyoruz.

Prof. Dr. Şerif Barış ise, Kandilli Rasathanesi‘nin Son Depremler Sayfası‘nı sürekli takip ederek küçük depremleri yorumlamanın bizi yıpratacağını anlatıyor. Barış, çoğu küçük depremin öncü değil, sıradan deprem aktivitesi olduğunu vurguluyor.

AFAD Son Depremler veya Kandilli Son Depremler sayfalarını sürekli takip edip büyük deprem izi aramaktansa, uzmanları dinleyelim. Bölgenizde sürekli gerçekleşen olağan deprem aktivitesi (arkaplan depremselliği) nedeniyle hayatınızı cehenneme çevirmeyin. Bilime ve bilim insanlarımıza güvenin. Bugüne kadar depremleri önceden tespit edebilmek için dünya çapında yapılan çalışmalarda herhangi bir başarı sağlanamadı. O nedenle, sosyal medyada depremi önceden tahmin ettiğini söyleyen, zaman ve yer bildiren hesaplara inanmayın. Bu hesaplardan bazıları, uydurma tahminleri için para dahi talep etmekte, bir çeşit dolandırıcılık türü olan deprem tahmin aboneliğine inanıp, paranızı kaptırmayın.

Yapmamız gereken, oturduğumuz evleri yapı denetim firmalarına kontrol ettirmek, gerekiyorsa Kentsel Dönüşüm‘e sokmak veya bina güçlendirme işlemine tabi tutmak. Evdeki hazırlıklarımızı tamamlamak, mutlaka deprem çantası hazırlamak.

Artçı Deprem Nedir? Nasıl Olur?

Artçı deprem, bir deprem sonrasında gelen daha küçük depremdir. Artçı depremler birden fazla sayıda olabilir. Bu bölümde, artçı deprem nasıl olur sorusuna cevap arayacağız. Daha sonra artçı depremler ne kadar sürer sorusunu cevaplayacağız. Son olarak, artçı deprem kaç büyüklüğüne kadar olabilir konusuna eğileceğiz.

Depremin olduğu fay üzerinde, bir takım pürüzler oluşur ve fay ana deprem sırasında bazı yerlerde tam olarak kırılamaz. Bu pürüzlerin giderilmesi için, ana şok sonrasında küçük depremler olur ve fay “yerine oturur”, artçı deprem aktivitesi ile deprem olmadan önceki haline döner.

Artçı deprem, 17 Ağustos 1999 depremi sonrasında da yaşadığımız gibi, mutlaka kırılan fay boyunca olmak zorunda değildir. 21 Eylül 1999 gecesi saat 00:28’de, Marmara Adası açıklarında 5.0 büyüklüğünde bir deprem gerçekleşmişti. Kırılan faya yaklaşık 180 km uzaklıkta olmasına rağmen, depremin yer kabuğunda yol açtığı gerilmeler nedeniyle olan bu deprem de artçı olarak nitelendi.

Depremin olduğu yerden itibaren, depremde kırılan fayın uzunluğu yarıçapında çizilen bir daire içinde, artçı şokların görülmesi mümkündür ve beklenebilir. Yukarıda anlattığım Marmara Adası depremi gibi, 24 Ocak 2020 Elazığ depremi sonrasında da, Kahramanmaraş’a kadar uzanan geniş bir coğrafyada artçı sarsıntı gözlenmişti.

Artçı Depremler Ne Kadar Sürer?

Artçı depremler, ana deprem büyüklüğüne bağlı olarak, en az 1 sene boyunca sürer. Bu depremlerin oluş sıklığı zaman içinde azalır ama kimi zaman büyüklükleri artar. Örneğin, deprem olan bir bölgede, depremden 6 ay sonra günlük deprem sayısı azalır ama olan depremlerin büyüklüğü 4’ü veya 5’i geçebilir. Bunlar genellikle yıkıcı olmayan artçı depremlerdir.

Artçı sarsıntıların olması yer bilimleri açısından düşünürsek, gereklidir. Yer kabuğu her katmanda ve bölgede eşit ve düzgün bir yapıya sahip olmadığı için, bazı bölümler deprem esnasında tam olarak kırılmayabilir. Bu bölgelerdeki fayın da enerjisini boşaltabilmesi için, artçı depremler mutlaka gereklidir. Eğer artçı sarsıntılar olmasaydı, depremler bütün fayı tek seferde kırmak zorunda kalacaktı ve bu da daha uzun süreli ve daha şiddetli deprem aktivitesine neden olacaktı.

Ülkemizde ana depreminden uzun süre sonra gerçekleşmiş artçılara, 12 Kasım 1941 Erzincan depremini örnek gösterebiliriz. 27 Aralık 1939 büyük Erzincan depreminin bir artçısı olan bu deprem, 5,9 büyüklüğündeydi ve 2 yıl sonra gerçekleşti.

Tarihte kaydedilmiş en uzun artçı sarsıntı aktivitesi, 1872 yılında ABD’de gerçekleşen Entiat Depremi ile ilgilidir. Yapılan bir araştırmaya göre, bu depremin ardından 149 yıldır hafif de olsa artçı şoklar sürüyor. Uzun süreli artçı şok aktivitesi, dünyada başka yerlerde de görülüyor.  Her depremden sonra televizyonda veya sosyal medyada duyduğumuz “artçı şoklar 15 gün sürer” ifadesi de, bu yüzden doğru değil. 

Ek olarak, ülkemizdeki Kuzey Anadolu Fay Hattı ve Doğu Anadolu Fay Hattı gibi deprem bölgelerinde görülmeyen, ama Akdeniz Bölgesi‘ne komşu olan ve Helen Yayı olarak bilinen fay hatlarında görülen 30 km’den daha derin depremlerde, artçı deprem etkinliği daha kısa sürer. Bu bölgelerde depremlerin oluş derinliği de çok olduğundan, yeryüzünde daha az hissedilirler.

Artçı Deprem Nedir? - Hasarlı Bina Yıkılır mı?
Artçı deprem hasarlı binaları yıkar mı? Sarsıntı sonrasında nelere dikkat edilmeli?

Artçı Depremler Yıkıcı Olur mu?

Artçı depremler, ana şoktan hemen sonra başlar ve kimi zaman yıllarca devam eder. Bu artçıların bir kısmı çok şiddetli olabilir (ivmesi yüksektir). Hasar görmüş yapılar ve kurtarma çalışmalarının sürdüğü enkazlarda çökmelere neden olabilir. Bu nedenle, artçı depremler dikkatle takip edilmeli, tedbir elden bırakılmamalıdır.

Kurtarma çalışmalarında, başta AFAD olmak üzere birçok ekibimiz, seyyar krikolar ile artçılarda meydana gelebilecek çökmelere karşı kendilerini korumaktadır. 13 Eylül 1999 tarihinde 5,8 büyüklüğünde bir artçı gerçekleşti. Bu artçıda, eşyalarını alabilmek için hasarlı binalara giren vatandaşlarımızdan hayatını kaybedenler olmuştu.

Öncü Deprem – Artçı Deprem Farkı

Öncü deprem, bir bölgede gerçekleşen ve ardından daha şiddetli bir depremin geldiği depremciklere denir. Bu depremleri öncü olarak niteleyebilmek için, ardından mutlaka daha şiddetli bir depremin gelmesi beklenir. Büyük bir deprem olmadan önce bu niteleme yapılamaz.

Artçı deprem ya da artçı şok ise, kendisinden daha büyük bir depremden sonra gerçekleşen deprem veya depremciklere denir. Genellikle, ana şok sırasında fayın kırılmayan veya pürüz oluşan bölgelerinde gerçekleşir. Kimi zaman, faya yakın başka bölgelerde de, yer kabuğundaki deformasyonun sonucunda olur.

Bölgenizdeki herhangi bir depremin artçılarını takip etmek için ise, AFAD Son Depremler veya Kandilli Son Depremler sayfalarını kullanabilirsiniz. Bu sayfalardan, son dakika deprem verisi takip edilebilir.

Öncü Deprem Artçı Deprem etkinliğini USGS tarafından hazırlanmış bu video ile daha iyi anlayabiliriz. Videoda, mavi noktalar öncü, kırmızı nokta ana deprem ve sarı noktalar da artçı depremleri belirtiyor:

Kaynaklar:

  1. Vikipedi
  2. USGS
  3. Kandilli Rasathanesi 2011 Refahiye Depremi Raporu
  4. Dr. Ramazan Demirtaş – 1939 Erzincan Depremi
  5. Yapı Merkezi
  6. 1872 North Cascades earthquake
  7. Mystery Quakes May Be Among World’s Longest-Lived Aftershocks
  8. Boğaziçi Üniversitesi – Kandilli Rasathanesi
  9. 12 Kasım 1941 Erzincan Depremi
  10. USGS