Karadenizlilerin başına bağladığı şey nedir diye merak ediyor, o sarı-kırmızı-siyah renklerin sırrını çözmek istiyorsanız doğru yerdesiniz. Genellikle turistler ve bölgeye yabancı olanlar tarafından Karadeniz bandanası olarak adlandırılsa da, bu otantik ve meşhur dokumanın asıl adı Keşan bezidir. Peki, sandığınızdan çok daha derin bir tarihe sahip olan bu örtü aslında ne anlama gelir ve nasıl kullanılır?
Keşan Mı, Peştemal Mı?
Arama motorlarında en çok “Karadenizlilerin kafasına taktığı bez” diye aratılan bu örtünün literatürdeki gerçek adı Keşan Bezi‘dir. Yöre halkı, özellikle Trabzon tarafında bunu şiveli olarak “Çeşan” şeklinde de telaffuz eder.
Ancak kafaları karıştıran bir detay var: Peştemal. Genellikle belden aşağısına sarılan dokumaya peştemal denirken, aynı dokuma tekniğiyle üretilip başa bağlanan örtüye de yöreye göre Baş Peştemali denebilmektedir. Yani Keşan, aslında o kareli ve renkli desenin/kumaşın adıdır; peştemal ise kullanım şeklidir.
Keşan Bezinin Özellikleri Nelerdir?
- Doğallık: Orijinal Keşan bezi, tamamen pamuk veya keten ipliklerden, el tezgahlarında (veya modern tezgahlarda) dokunur.
- İkat Tekniği: İpliklerin boyanması ve dokunması sırasında özel bir desen tekniği kullanılır.
- Kullanım: Terletmeyen yapısı sayesinde Karadeniz’in nemli havasında hem güneşten korur hem de teri emer.
İsimler Arasında Kaybolmayın: Hangisi Ne Anlama Geliyor?
Karadeniz tekstil ve dokuma kültürü oldukça zengindir. Alışveriş yaparken veya bir Karadenizli ile konuşurken şu terimleri duyabilirsiniz:
- Dolay Peştemali: Bele sarılan, genellikle daha uzun ve geniş olan örtüdür. Karadeniz kadını tarlada çalışırken kıyafetleri kirlenmesin diye bunu “dolaylar” (beline sarar).
- Keşan (Çeşan): Genellikle başa bağlanan, sarı-siyah-beyaz veya kırmızı-siyah ağırlıklı kareli örtüdür.
- Rize Bezi (Feretiko): Rize yöresine has, kenevir ipliğinden dokunan, daha ince ve genellikle krem/beyaz tonlarında olan bir kumaştır. Keşan ile karıştırılmamalıdır.
- Puşi: Aslında Doğu ve Güneydoğu Anadolu kültürüne ait olsa da, modern zamanlarda renkli kareli örtülerin genel adı olarak yanlışlıkla kullanılabilmektedir.
Karadeniz Keşanı (Bandanası) Başa Nasıl Bağlanır?
“Satın aldım ama takmayı beceremiyorum” diyenlerdenseniz, işte adım adım Karadeniz usulü bağlama taktiği:
- Üçgen Yapın: Kare şeklindeki Keşan bezini tam ortadan ikiye katlayarak bir üçgen elde edin.
- Alna Yerleştirin: Üçgenin uzun kenarını alnınızın üzerine, kaşlarınızın hemen üstüne gelecek şekilde yerleştirin.
- Uçları Arkaya Alın: Sarkan iki uzun ucu kulaklarınızın üzerinden arkaya doğru götürün.
- Düğüm veya Çapraz: İster ensede sıkı bir düğüm atın, isterseniz uçları ensede çapraz yapıp tekrar başın üzerine getirerek tepede bağlayın (Bu daha modern ve “genç işi” bir yöntemdir).
- Püf Noktası: Kaymaması için saçınızın ön kısmına tel toka ile tutturabilirsiniz.
Sadece Giyim Değil: Dekorasyonda Keşan Modası
Eskiden sadece köydeki teyzelerimizin başında gördüğümüz Keşan bezi, bugün modern evlerin en şık aksesuarı haline geldi. İşte bu otantik kumaşı değerlendirebileceğiniz diğer alanlar:
- Masa Örtüsü ve Runner: Ahşap masalar üzerinde otantik bir hava yaratır.
- Perde: Özellikle yazlık evlerde veya mutfaklarda rustik bir görünüm sağlar.
- Aksesuar: Çanta yapımında, fular olarak veya şal niyetine omuzlara atılarak kullanılabilir.
Karadeniz Keşanı Nereden Alınır?
Bu ürünü yerinde, yani Trabzon’un Çarşıbaşı ilçesinden (Keşan’ın başkenti olarak bilinir) almak en makbulüdür. Ancak Karadeniz’e gitme imkanınız yoksa üzülmeyin.
- İstanbul’da: Eminönü, Tahtakale bölgesinde, özellikle Zaza Han içerisindeki giyim toptancılarında ve yöresel ürün satan dükkanlarda orijinalini bulabilirsiniz.
- İnternette: Online pazar yerlerinde arama yaparken “Karadeniz Keşanı”, “Yöresel Bandana” veya “Trabzon Keşan Bezi” terimlerini kullanırsanız en doğru sonuçlara ulaşırsınız.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Erkekler Keşan bezi takar mı?
Geleneksel olarak kadınların başörtüsü olsa da, günümüzde erkekler folklor ekiplerinde veya aksesuar (boyun fuları) olarak kullanabilmektedir.
Keşan bezi makinede yıkanır mı?
Pamuklu ve kök boyalı olabileceği için ilk yıkamada renk verebilir. 30 derecede, kısa programda veya elde yıkamanız önerilir.
Puşi ile Keşan aynı şey midir?
Hayır. Puşi genellikle Doğu Anadolu’ya özgü, daha farklı bir dokuma ve desen yapısına sahiptir. Keşan ise Karadeniz’e (özellikle Trabzon) özgü bir dokumadır.
Yazarın Notu: Karadeniz’in hırçın dalgalarını ve yeşil yaylalarını anımsatan bu örtü, sadece bir kumaş parçası değil, bir kimliktir. Siz de bu kültürü yaşatmak için gardırobunuzda bir Keşan bezine yer açın.
